USPEŠNA PROIZVODNJA BELOG LUKA POČINJE U JESEN
Jesenja sadnja belog luka predstavlja početak proizvodnog ciklusa u kojem se značajan deo potencijala budućeg prinosa određuje još pre ulaska biljaka u zimski period. Cilj jesenjih agrotehničkih mera nije formiranje prevelike nadzemne mase, već pravilna priprema zemljišta, izbor kvalitetnog sadnog materijala i dobro ukorenjavanje biljaka pre nastupanja niskih temperatura.
Biologija belog luka u velikoj meri određuje tehnologiju njegovog gajenja. Na formiranje lukovice utiču temperatura, dužina dana i krupnoća čena, dok jesenji period treba da omogući pravovremeno formiranje korenovog sistema. Prerana sadnja može dovesti do intenzivnijeg nadzemnog porasta, dok prekasna sadnja povećava rizik da biljke u zimu uđu nedovoljno ukorenjene. Zbog toga uspešna proizvodnja počinje pravilnim izborom parcele, pripremom zemljišta i planiranjem ishrane još pre sadnje. Idealno je da beli luk uđe u period niskih temperatura kada je veličina korena 2 puta veća od visine čena.
Izbor parcele i plodored
Beli luk ima relativno plitak i slabije razvijen korenov sistem, zbog čega najbolje rezultate daje na plodnim, strukturnim zemljištima povoljnog vodno-vazdušnog režima. Posebno treba izbegavati parcele na kojima dolazi do zadržavanja vode, kao i zemljišta opterećena višegodišnjim korovima.
Pravilan plodored predstavlja jednu od osnovnih preventivnih mera u proizvodnji belog luka. Zbog vegetativnog načina razmnožavanja i mogućnosti održavanja zemljišnih patogena i štetočina, beli luk ne treba često vraćati na istu parcelu niti ga gajiti u uskom plodoredu sa drugim vrstama roda Allium (crni luk i praziluk). Domaća i regionalna iskustva ukazuju na značaj dužeg plodoreda, po mogućnosti pet i više godina. Od posebnog je značaja izabrati zemljišta na kojima tokom iste kalendarske godine nisu primenjivani zemljišni herbicidi u ratarskim usevima, jer njihove rezidue mogu nepovoljno uticati na ukorenjavanje i početni porast luka. Izbor parcele je zato istovremeno i prvi korak u zaštiti useva, jer se pravilnim plodoredom, dobrom drenažom i izborom odgovarajućeg zemljišta smanjuje rizik od problema koji mogu pratiti usev tokom vegetacije.
Analiza i priprema zemljišta
Jedinstvena receptura za đubrenje belog luka ne postoji. Program ishrane treba prilagoditi agrohemijskoj analizi zemljišta, prethodnom usevu, očekivanom prinosu i planiranoj tehnologiji proizvodnje. Za formiranje 1 t lukovica beli luk zahteva približno 8–12 kg azota (N), 4–5 kg fosfora (P₂O₅), 9–12 kg kalijuma (K₂O) i 4–5 kg sumpora (S). Sa 1 t lukovica iznosi se približno 4–7 kg N, 2,0–2,4 kg P₂O₅, 3,2–4,5 kg K₂O i 1,5–1,9 kg S. Ove vrednosti predstavljaju potrebe useva i iznošenje hraniva prinosom i ne treba ih direktno poistovećivati sa količinom mineralnog đubriva koju je potrebno primeniti.
U okviru KITE tehnologije, KiTeh precizno uzorkovanje i analiza zemljišta mogu predstavljati početnu tačku za pravilno planiranje osnovne ishrane. Na osnovu utvrđene obezbeđenosti zemljišta hranivima, planiranog prinosa i očekivanog iznošenja hraniva može se preciznije odrediti potrebna količina i odnos pojedinih hraniva.
Pripremom zemljišta potrebno je obezbediti rastresit i aerisan profil, uz dobru drenažu suvišne vode. Završni sloj zemljišta treba da bude ujednačen i dobro pripremljen kako bi se omogućili ravnomerna dubina sadnje i nesmetan početni razvoj korena. Kod belog luka ne treba zanemariti ni fizičko stanje zemljišta, jer zbijenost i prekomerno zadržavanje vode mogu ograničiti razvoj korenovog sistema, a kasnije i pravilan razvoj lukovice.
Ishrana belog luka – značaj kalijuma i sumpora
Pravilno planirana ishrana važan je preduslov za formiranje produktivnog useva. Količinu mineralnih đubriva treba uskladiti sa plodnošću zemljišta, prethodnim usevom, genotipom, očekivanim prinosom i tehnologijom proizvodnje. U jesen je cilj obezbediti uslove za stabilan početni razvoj bez podsticanja prekomernog vegetativnog porasta.
U okviru KITE programa za osnovno đubrenje belog luka može se uključiti formulacija NPK 6:12:24 + 6% S. Fosfor ima važnu ulogu u energetskim procesima i razvoju korena, dok kalijum učestvuje u regulaciji vodnog režima i brojnim fiziološkim procesima. Sumpor učestvuje u sintezi karakterističnih organosumpornih jedinjenja belog luka; među njima je aliin, prekursor alicina. Ishranu sumporom treba uskladiti sa početnom obezbeđenošću zemljišta i ukupnim programom ishrane, jer veća količina sumpora ne znači automatski i bolji rezultat. Mineralna đubriva mogu se rasporediti između osnovne obrade, pripreme zemljišta za sadnju i kasnije prihrane.
Kvalitet sadnog materijala – osnova ujednačenog useva
Kod belog luka izbor sadnog materijala ima poseban značaj jer se ova vrsta razmnožava vegetativno. Za sadnju treba koristiti zdrave, dobro razvijene i ujednačene čenove, bez vidljivih simptoma bolesti i oštećenja od štetočina.
Krupnoća čena utiče na početni razvoj biljke, jer se mlada biljka u početnim fazama oslanja na rezervne materije sadržane u čenu. Zbog toga klasiranje sadnog materijala prema krupnoći doprinosi ujednačenijem nicanju i razvoju useva.
Zdravstveno stanje sadnog materijala istovremeno predstavlja važnu preventivnu meru zaštite, jer se pojedini patogeni mogu preneti zaraženim čenovima na novu parcelu. Pre sadnje zato treba obaviti pregled i selekciju sadnog materijala i ukloniti oštećene i sumnjive čenove. U cilju smanjenja rizika od unošenja i širenja patogena koji se prenose sadnim materijalom, pre sadnje se može sprovesti tretiranje čenova. Iskustveno se koristi u praksi potapanje čenova u rastvor preparata na bazi aktivnih supstanci boskalid + piraklostrobin, u koncentraciji 100 g/100 L vode, u trajanju od 30 minuta. Nakon tretmana sadni materijal treba pripremiti za sadnju u skladu sa preporučenom tehnologijom primene.
Simptom Fusarium spp. na belom luku
Vreme i tehnologija sadnje
Vreme sadnje ne treba određivati isključivo prema kalendaru. Temperatura i vlažnost zemljišta, genotip, vremenske prilike i mogućnost pravovremenog ulaska mehanizacije na parcelu utiču na izbor optimalnog trenutka za zasnivanje useva. Za ozimi beli luk u domaćim uslovima kao okvirni period može se posmatrati vreme od druge dekade oktobra do sredine novembra, uz prilagođavanje lokalnim uslovima proizvodnje.
Dubinu sadnje treba prilagoditi krupnoći čena, tipu i stanju zemljišta. Kao praktičan okvir može se posmatrati približno 2–3 cm zemljišta iznad vrha čena. Preplitka sadnja povećava rizik od pomeranja čenova prema površini, dok preduboka može usporiti nicanje i početni razvoj biljaka.
Ni gustina sadnje nije univerzalna. Zavisi od genotipa, krupnoće sadnog materijala, raspoložive mehanizacije i željene krupnoće lukovice. Kao okvir mogu se koristiti razmaci od približno 25–30 cm između redova i 8–12 cm u redu, uz prilagođavanje konkretnim uslovima proizvodnje.
Pri razmaku 25 × 10 cm ostvaruje se sklop od približno 400.000 biljaka/ha.
Ako je prosečna masa jednog čena 5 g, za takav sklop potrebno je oko 2.000 kg/ha sadnog materijala, odnosno približno 2.100 kg/ha kada se uračuna 5% tehnološke rezerve.
Suzbijanje korova
Beli luk ima relativno malu konkurentsku sposobnost prema korovima, naročito u početnim fazama razvoja, zbog čega kontrolu korova treba planirati još pre zasnivanja useva. Posebnu pažnju treba posvetiti izboru čiste parcele i suzbijanju problematičnih višegodišnjih korova pre sadnje.
Nakon sadnje, a pre nicanja belog luka i korova, hemijsko suzbijanje može se zasnivati na primeni registrovanih zemljišnih herbicida. Za ovu namenu mogu se koristiti herbicidi na bazi pendimetalina (455 g/L), u količini 2,5–3 L/ha, kao i aklonifena (600 g/L), u količini 4 L/ha, uz poštovanje uslova primene navedenih u važećoj registraciji.
Za suzbijanje određenih širokolisnih korova nakon nicanja useva može se primeniti klopiralid (300 g/L), u količini 0,2–0,5 L/ha. Vreme tretiranja treba prilagoditi razvojnoj fazi korova i stanju useva, uz poštovanje važeće registracije i karence.
Tokom vegetacije mehaničko suzbijanje i međurednu kultivaciju treba sprovoditi pažljivo i plitko kako bi se izbeglo oštećenje relativno plitkog korenovog sistema belog luka.
Kod hemijskog suzbijanja posebno je važno poštovati registrovanu količinu i vreme primene, jer neodgovarajući izbor aktivne materije ili termin tretiranja može dovesti do fitotoksičnosti i negativnog uticaja na razvoj useva.
Dobro ukorenjavanje – osnovni cilj pre zime
Jedan od najvažnijih ciljeva jesenje sadnje belog luka jeste brzo i ujednačeno formiranje korenovog sistema pre nastupanja zimskih uslova. Dobro ukorenjene biljke spremnije ulaze u period niskih temperatura i stvaraju osnovu za nastavak intenzivnog porasta u proleće. U periodu ukorenjavanja posebno je važno obezbediti odgovarajuću vlažnost zemljišta, uz istovremeno izbegavanje prekomernog zadržavanja vode.
U savremenoj biljnoj proizvodnji huminske i fulvinske supstance koriste se kao deo biostimulativnog pristupa ishrani biljaka. Istraživanja na belom luku pokazuju da primena huminskih supstanci može pozitivno uticati na rast biljaka, usvajanje hraniva i pojedine komponente prinosa. Efekat njihove primene zavisi od uslova proizvodnje, načina i vremena primene, kao i od ukupnog programa ishrane.
U okviru KITE programa u ovoj fazi može se uključiti Huminare, preparat na bazi huminskih i fulvinskih kiselina, kao dopuna osnovnom programu ishrane. Kod belog luka primenjuje se kroz sistem za navodnjavanje u ukupnoj dozi 15–20 L/ha tokom proizvodnog ciklusa, raspoređenoj u tri aplikacije. Prva primena od 5 L/ha može se usmeriti na period nakon sadnje i početnog ukorenjavanja, dok se preostalih 10–15 L/ha može rasporediti u još dve aplikacije od po 5–7,5 L/ha, u skladu sa fazama razvoja useva i programom ishrane.
Dobar usev pred zimu – osnova naredne vegetacije
Osnova budućeg prinosa belog luka postavlja se već u jesen pravilnim izborom parcele i plodoreda, analizom i pripremom zemljišta, uravnoteženom ishranom, kvalitetnim sadnim materijalom i pravovremenom sadnjom. Cilj je da usev u zimski period uđe zdrav, ujednačen i dobro ukorenjen, što predstavlja osnovu za nastavak vegetacije u proleće i kasniji razvoj kvalitetnih lukovica.
Ana Vlajić
Stručna služba KITE DOO